De Kerkvaders over de werkelijke tegenwoordigheid

Traditie / Kerkvaders

I. De werkelijke tegenwoordigheid van Jezus in de eucharistie

“Zij onthouden zich van de eucharistie en van het gebed, omdat zij niet belijden dat de eucharistie het vlees is van onze Verlosser Jezus Christus, die voor onze zonden heeft geleden en die de Vader, uit Zijn goedheid, weer heeft opgewekt.” Ignatius van Antiochië, Brief aan de Smyrnaeërs, 7,1 (ca. 110 n.Chr.).

“Ik heb geen behagen in vergankelijk voedsel, noch in de genoegens van dit leven. Ik verlang naar het brood van God, het hemelse brood, het brood des levens, dat is het vlees van Jezus Christus, de Zoon van God, die later uit het geslacht van David en Abraham voortkwam; en ik verlang naar de drank van God, namelijk Zijn bloed, dat onvergankelijke liefde en eeuwig leven is.” De heilige Ignatius van Antiochië, Brief aan de Romeinen (§7) (ca. 107).

Zorg er dus voor dat jullie slechts één eucharistie vieren. Want er is één lichaam van onze Heer Jezus Christus, en één beker om de eenheid van Zijn bloed te [tonen]; één altaar; zoals er één bisschop is, samen met de presbyteria en de diakenen, mijn mededienstknechten: opdat jullie, wat jullie ook doen, het volgens [de wil van] God mogen doen.” De heilige Ignatius van Antiochië, Brief aan de Filadelfiërs (§4) (ca. 107).

“Want wij ontvangen deze niet als gewoon brood en gewone drank; maar net zoals Jezus Christus, onze Verlosser, vlees en bloed is geworden voor onze redding, zo is ons ook geleerd dat het voedsel dat gezegend is door het gebed van Zijn woord, en waardoor ons bloed en vlees door transmutatie worden gevoed, het vlees en bloed is van die Jezus die vlees is geworden.” Justin de Martelaar, Eerste Apologie, 66 (ca. 110-165 n.Chr.).

“Het brood waarvoor dank is gezegd, is het lichaam van hun Heer, en de beker Zijn bloed…” Irenaeus, Tegen de ketterijen, IV:18,4 (ca. 200 n.Chr.).

“Hij erkende de beker (die deel uitmaakt van de schepping) als zijn eigen bloed, waarmee hij ons bloed bevochtigt; en het brood (ook deel van de schepping) bevestigde hij als zijn eigen lichaam, waarmee hij ons lichaam doet groeien.” Irenaeus, Tegen de ketterijen, V:2,2 (ca. 200 n.Chr.).

“Maar welke consistentie is er bij hen die beweren dat het brood waarvoor dank is gezegd het Lichaam van hun Heer is, en de beker Zijn Bloed, als zij niet erkennen dat Hij de Zoon is van de Schepper van de wereld…” Irenaeus, Tegen de ketterijen, IV:18, 2 (ca. 200 n.Chr.).

“Toen nam Hij het brood en gaf het aan Zijn discipelen, en maakte het tot Zijn eigen lichaam door te zeggen: ‘Dit is mijn lichaam’, dat wil zeggen, de afbeelding van mijn lichaam. Een beeld zou er echter niet kunnen zijn geweest, tenzij er eerst een waarachtig lichaam was… Hij begreep niet hoe oud dit beeld van het lichaam van Christus was, die Zelf via Jeremia zei: ‘Ik was als een lam of een os die naar de slachtbank wordt gebracht, en ik wist niet dat zij een plan tegen mij smeedden, zeggende: Laten wij de boom op Zijn brood werpen,’ wat natuurlijk het kruis op Zijn lichaam betekent. En zo wierp Hij, zoals Hij altijd deed, licht op de oude profetieën en verklaarde Hij duidelijk genoeg wat Hij bedoelde met het brood, toen Hij het brood Zijn eigen lichaam noemde. Evenzo bevestigt Hij, wanneer Hij de beker noemt en het nieuwe testament ‘in Zijn bloed’ bezegelt, de werkelijkheid van Zijn lichaam. Want geen bloed kan behoren tot een lichaam dat geen lichaam van vlees is. Als er ons een lichaam zou worden getoond dat niet van vlees is, dat niet vleselijk is, dan zou het geen bloed bezitten. Zo krijgen we uit het bewijs van het vlees een bewijs van het lichaam, en een bewijs van het vlees uit het bewijs van het bloed.” Tertullianus, Tegen Marcion, 40 (212 n.Chr.).

“Want omdat Christus ons allen heeft gedragen, doordat Hij ook onze zonden heeft gedragen, zien we dat in het water het volk wordt verstaan, maar in de wijn het bloed van Christus wordt getoond… Daarom kan bij de wijding van de beker van de Heer niet alleen water worden aangeboden, evenmin als alleen wijn kan worden aangeboden. Want als iemand alleen wijn aanbiedt, wordt het bloed van Christus van ons gescheiden; maar als er alleen water is, wordt het volk van Christus gescheiden; maar wanneer beide worden vermengd en door een hechte verbintenis met elkaar worden verenigd, wordt een geestelijk en hemels sacrament voltooid. Zo is de beker van de Heer inderdaad niet alleen water, noch alleen wijn, tenzij elk met het andere wordt vermengd; net zoals, aan de andere kant, het lichaam van de Heer niet alleen meel of alleen water kan zijn, tenzij beide verenigd en samengevoegd en samengeperst worden in de massa van één brood; waarin ons volk wordt getoond als één geheel, zodat, net zoals vele korrels, verzameld, gemalen en vermengd tot één massa, één brood vormen; zo mogen wij in Christus, die het hemelse brood is, weten dat er één lichaam is, waarmee wij zijn verbonden en verenigd.” Cyprianus, Aan Caeilius, Brief 62(63):13 (253 n.Chr.).

“En zij heeft haar tafel gedekt” (Spr. 9:2): dat duidt op de beloofde kennis van de Heilige Drie-eenheid. Het verwijst ook naar Zijn geëerde en onbevlekte lichaam en bloed, die dag na dag worden uitgedeeld en als offer worden aangeboden aan de geestelijke goddelijke tafel, als een gedenkteken van die eerste en altijd gedenkwaardige tafel van het geestelijke goddelijke avondmaal.” De heilige Hippolytus van Rome, Fragment over Spreuken 9:2 (ca. 217).

“U ziet de wijze waarop Paulus het raadsel van de wet oplost en de vormen van de raadsels onderwijst, en zegt dat “de rots” een raadsel was voor Mozes, voordat deze werd verbonden met deze Ethiopische vrouw van ons. Nu is, in uiterlijke werkelijkheid, ‘de rots Christus’, want nu ‘spreekt God mond tot mond’ door de wet. Voorheen was de doop ‘in een raadsel, in de wolk en in de zee’ (vgl. 1 Kor. 10:2), maar nu is het in werkelijkheid een ‘wedergeboorte in water en in de Heilige Geest’ (Tit. 3:5; vgl. Joh. 3:5). In die tijd was het manna voedsel ‘in een raadsel’, maar nu, ‘in werkelijkheid’, is het vlees van het Woord van God ‘waar voedsel’, precies zoals Hij zelf zegt: ‘Mijn vlees is waarlijk voedsel en mijn bloed is waarlijk drank’ (Joh. 6:55). Zo neemt Mozes ook nu zijn plaats onder ons in en verenigt zich met deze Ethiopische vrouw. Ofwel spreekt hij zelf tot ons, ofwel spreekt God tot hem “niet in een raadsel, maar in werkelijkheid”. Origenes, Preek 7 over Numeri (Hoofdstuk 2, §2) (ca. 249)

“(§15) …Hij [de heilige Paulus] dreigt bovendien de koppigen en moeilijke mensen en veroordeelt hen door te zeggen: “Wie het brood eet of de beker van de Heer drinkt zonder waardig te zijn, is schuldig aan het lichaam en bloed van de Heer” (1 Kor. 11:27).

(§16) Al deze waarschuwingen worden geminacht en veracht – voordat hun zonde is verzoend, voordat hun misdaad is beleden, voordat hun geweten is gezuiverd door het offer en door de hand van de priester, voordat de verontwaardiging van een toornige en dreigende Heer is gestild, wordt geweld gedaan aan Zijn lichaam en bloed; en zij zondigen nu meer tegen hun Heer met hun hand en mond dan toen zij hun Heer verloochenden.” St. Cyprianus van Carthago, Verhandeling 3: Over de afvalligen (§§15-16) (251)

“Naarmate het gebed vordert, vragen en zeggen wij: “Geef ons heden ons dagelijks brood.” En dit kan zowel geestelijk als letterlijk worden opgevat, want beide manieren van opvatten zijn rijk aan goddelijke nut voor onze zaligheid. Want Christus is het brood des levens; en dit brood behoort niet aan alle mensen toe, maar het is van ons. En net zoals wij zeggen: “Onze Vader”, omdat Hij de Vader is van hen die begrijpen en geloven; zo noemen wij het ook “ons brood”, omdat Christus het brood is van hen die in eenheid zijn met Zijn lichaam. En wij vragen dat dit brood ons dagelijks [tijdens de mis] gegeven wordt, opdat wij, die in Christus zijn en dagelijks de eucharistie ontvangen als voedsel voor de verlossing, niet door de tussenkomst van een gruwelijke zonde, door te worden verhinderd, alsof wij worden achtergehouden en niet mogen communiceren, van het hemelse brood worden gescheiden, en zo van het lichaam van Christus worden gescheiden, zoals Hij Zelf voorspelt en waarschuwt: “Ik ben het brood des levens, dat uit de hemel is neergedaald. Als iemand van mijn brood eet, zal hij eeuwig leven; en het brood dat Ik zal geven, is mijn vlees, voor het leven van de wereld” (Joh. 6:58). Wanneer Hij dus zegt dat wie van Zijn brood eet, eeuwig zal leven; aangezien het duidelijk is dat degenen die aan Zijn lichaam deelnemen en de eucharistie ontvangen door het recht van de communie, leven, zo moeten wij anderzijds vrezen en bidden opdat niemand die, van de communie weerhouden, gescheiden is van het lichaam van Christus, ver van de verlossing zou blijven; zoals Hij Zelf dreigt en zegt: “Tenzij gij het vlees van de Zoon des mensen eet en Zijn bloed drinkt, zult gij geen leven in u hebben” (Joh. 6:53). En daarom vragen wij dat ons brood – dat wil zeggen Christus – ons dagelijks gegeven wordt, opdat wij, die in Christus verblijven en leven, niet afwijken van Zijn heiliging en lichaam.” St. Cyprianus, Verhandeling 4: Over het Onze Vader (§18) (ca. 251/252).

“Het is ter kennis gekomen van de heilige en grote Synode dat in sommige districten en steden de diakenen de eucharistie toedienen aan de presbyters [priesters], terwijl noch de canons noch de gewoonte toestaan dat zij die geen recht hebben om te offeren, het Lichaam van Christus zouden geven aan hen die wel offeren…” Oecumenisch Concilie van Nicea (Can. 18) (325).

“Nadat wij deze dingen hebben geleerd en er volledig van overtuigd zijn geraakt dat het schijnbare brood geen brood is, hoewel het zo smaakt, maar het Lichaam van Christus; en dat de schijnbare wijn geen wijn is, hoewel de smaak dat doet vermoeden, maar het Bloed van Christus; en dat hiervan David in vroeger tijden zong, zeggende: En brood sterkt het hart van de mens, om zijn gezicht te laten stralen met olie, ‘versterk uw hart’, door er als iets geestelijks van te nemen, en ‘laat het gezicht van uw ziel stralen’.” Cyrillus van Jeruzalem, Catechetische Lezingen, XXII:8 (ca. 350 n.Chr.).

“Want wat betreft wat wij zeggen over de werkelijkheid van de natuur van Christus in ons, tenzij wij door Hem zijn onderwezen, zijn onze woorden dwaas en goddeloos. Want Hij zegt Zelf: Mijn vlees is waarlijk spijs, en Mijn bloed is waarlijk drank. Wie Mijn vlees eet en Mijn bloed drinkt, blijft in Mij, en Ik in hem. Wat betreft de waarheid van het vlees en het bloed is er geen ruimte meer voor twijfel. Want nu is het, zowel uit de verklaring van de Heer Zelf als uit ons eigen geloof, waarlijk vlees en waarlijk bloed. En wanneer deze worden gegeten en gedronken, bewerkstelligen zij dat zowel wij in Christus zijn als Christus in ons. Is dit niet waar? Toch mogen zij die beweren dat Christus Jezus niet waarlijk God is, dit gerust onwaar noemen. Hij is daarom Zelf in ons door het vlees en wij in Hem, terwijl wij samen met Hem in God zijn.” Hilarius van Poitiers, Over de Drie-eenheid, 8:14 (ca. 356-359 n.Chr.).

“Laten wij dan in alles God geloven en Hem in niets tegenspreken, ook al lijkt hetgeen gezegd wordt in strijd te zijn met onze gedachten en zintuigen, maar laten Zijn woord een hogere autoriteit hebben dan zowel het verstand als het gezichtsvermogen. Laten wij dit ook doen in de mysteriën, niet kijkend naar de dingen die voor ons staan, maar Zijn woorden in gedachten houdend. Want Zijn woord kan niet misleiden, maar onze zintuigen worden gemakkelijk misleid. Dat heeft nooit gefaald, maar dit gaat in de meeste dingen mis. Aangezien het woord dan zegt: ‘Dit is mijn lichaam’, laten wij zowel overtuigd zijn als geloven, en ernaar kijken met de ogen van de geest. Want Christus heeft niets zintuiglijks gegeven, maar hoewel in zintuiglijke dingen, toch alles om door de geest te worden waargenomen. Zo ook bij de doop wordt de gave geschonken door een zintuiglijk ding, dat wil zeggen door water; maar wat er gebeurt, wordt door de geest waargenomen, de wedergeboorte, bedoel ik, en de vernieuwing. Want als gij onstoffelijk was geweest, zou Hij u de onstoffelijke gaven naakt hebben geschonken; maar omdat de ziel in een lichaam is opgesloten, schenkt Hij u de dingen die de geest waarneemt, in zintuiglijke dingen. Hoevelen zeggen nu: ik zou Zijn gedaante willen zien, het merkteken, Zijn kleren, Zijn schoenen. Zie! Gij ziet Hem, gij raakt Hem aan, gij eet Hem. En gij verlangt inderdaad Zijn kleding te zien, maar Hij geeft Zichzelf aan u, niet alleen om te zien, maar ook om aan te raken en te eten en in u op te nemen.” Johannes Chrysostomos, Evangelie van Matteüs, Preek 82 (370 n.Chr.).

“Het is goed en heilzaam om elke dag de communie te vieren en deel te hebben aan het heilige lichaam en bloed van Christus. Want Hij zegt duidelijk: ‘Wie mijn vlees eet en mijn bloed drinkt, heeft eeuwig leven.’ En wie twijfelt eraan dat vaak deelnemen aan het leven hetzelfde is als een veelvoudig leven hebben? Ik neem inderdaad vier keer per week de communie, op de dag des Heren, op woensdag, op vrijdag en op de sabbat, en op de andere dagen als er een herdenking van een heilige is.” Basilius, Aan de patriciër Caesaria, Brief 93 (372 n.Chr.).

“Je zult zien dat de Levieten de broden en een beker wijn brengen en deze op de tafel plaatsen. Zolang de gebeden en aanroepingen nog niet zijn uitgesproken, is het slechts brood en slechts een beker. Maar wanneer de grote en wonderbaarlijke gebeden zijn opgezegd, wordt het brood het lichaam en de beker het bloed van onze Heer Jezus Christus… Wanneer de grote gebeden en heilige smeekbeden zijn opgezonden, daalt het Woord neer op het brood en de beker, en wordt het Zijn lichaam.” Athanasius, Preek tot de pasgedoopten, PG 26, 1325 (vóór 373 n.Chr.).

“…als iemand brood ziet, kijkt hij in zekere zin ook naar een menselijk lichaam, want doordat het brood zich daarin bevindt, wordt het brood dat lichaam; zo was ook, in dat andere geval, het lichaam waarin God binnenging, door deel te hebben aan de voeding van brood, in zekere mate hetzelfde als dat brood; die voeding veranderde zich, zoals we hebben gezegd, in de natuur van het lichaam. Want wat eigen is aan alle vlees, wordt ook in het geval van dat vlees erkend, namelijk dat ook dat Lichaam door brood in stand werd gehouden; welk Lichaam ook door de inwoning van God het Woord werd omgevormd tot de waardigheid van de Godheid. Terecht geloven wij dan ook dat nu ook het brood dat door het Woord van God wordt gewijd, wordt veranderd in het Lichaam van God het Woord. Want dat Lichaam was eens, bij implicatie, brood, maar is gewijd door de inwoning van het Woord dat in het vlees woonde. Daarom vindt er nu een soortgelijk resultaat plaats, uit dezelfde oorzaak als die waardoor het brood dat in dat Lichaam werd getransformeerd, werd veranderd in een goddelijke kracht. Want zoals ook in dat geval de genade van het Woord het Lichaam heiligde, waarvan de substantie uit het brood kwam en in zekere zin zelf brood was, zo wordt ook in dit geval het brood, zoals de Apostel zegt, ‘geheiligd door het Woord van God en het gebed’; niet dat het door het proces van eten overgaat in het lichaam van het Woord, maar het wordt onmiddellijk door middel van het Woord in het lichaam veranderd, zoals het Woord zelf zei: ‘Dit is Mijn Lichaam.’” Gregorius van Nyssa, De Grote Catechismus, 37 (na 383 n.Chr.).

“Aangezien ook al het vlees wordt gevoed door wat vochtig is (want zonder deze combinatie zou ons aardse deel niet blijven leven), net zoals wij het vaste deel van ons lichaam ondersteunen met voedsel dat stevig en vast is, zo vullen wij het vochtige deel aan met het verwante element; en dit wordt, wanneer het in ons is, door zijn vermogen om te worden overgedragen, veranderd in bloed, en vooral als het door de wijn het vermogen ontvangt om in warmte te worden omgezet. Aangezien dus dat God-behoudende vlees voor zijn substantie en ondersteuning ook deel had aan deze bijzondere voeding, en aangezien de God die zich openbaarde Zichzelf in de vergankelijke mensheid heeft ingebracht met dit doel, namelijk dat door deze gemeenschap met de Godheid de mensheid tegelijkertijd zou worden vergoddelijkt, met dit doel verspreidt Hij Zichzelf, door de uitstorting van Zijn genade, in elke gelovige via dat vlees, waarvan de substantie afkomstig is van brood en wijn, waarbij Hij Zich vermengt met de lichamen van de gelovigen, om ervoor te zorgen dat, door deze vereniging met het onsterfelijke, ook de mens deel mag hebben aan de onvergankelijkheid. Hij schenkt deze gaven krachtens de zegening waardoor Hij de natuurlijke eigenschap van deze zichtbare dingen omzet in dat onsterfelijke.” Gregorius van Nyssa, De Grote Catechismus, 37 (na 383 n.Chr.).

“Misschien zult u zeggen: ‘Ik zie iets anders, hoe komt het dan dat u beweert dat ik het Lichaam van Christus ontvang?’ En dit is het punt dat wij nog moeten bewijzen. En welk bewijs zullen we gebruiken? Laten we bewijzen dat dit niet is wat de natuur heeft gemaakt, maar wat de zegen heeft gewijd, en de kracht van de zegen is groter dan die van de natuur, omdat door de zegen de natuur zelf wordt veranderd… De Heer Jezus Zelf verkondigt: ‘Dit is Mijn Lichaam.’ Vóór de zegening door de hemelse woorden wordt er gesproken over een andere natuur, na de consecratie wordt het Lichaam aangeduid. Hij Zelf spreekt over Zijn Bloed. Vóór de consecratie heeft het een andere naam, daarna wordt het Bloed genoemd. En u zegt: Amen, dat wil zeggen: Het is waar. Laat het hart binnenin belijden wat de mond uitspreekt, laat de ziel voelen wat de stem spreekt.” Ambrosius, Over de Mysteries, 9:50 (390-391 n.Chr.) .

“‘En werd in Zijn Eigen Handen gedragen: ‘hoe gedragen in Zijn Eigen Handen’? Omdat toen Hij Zijn Eigen Lichaam en Bloed aanbeval, Hij in Zijn Handen nam wat de gelovigen weten; en in zekere zin Zichzelf droeg, toen Hij zei: ‘Dit is Mijn Lichaam.’” Augustinus, Over de Psalmen, 33:1,10 (392-418 n.Chr.).

“Geliefden, spreek deze belijdenis uit met heel uw hart en verwerp de goddeloze leugens van de ketters, opdat uw vasten en aalmoezen niet besmet worden door enige besmetting met dwaling: want dan is ons offer rein en zijn onze gaven van barmhartigheid heilig, wanneer zij die ze verrichten begrijpen wat zij doen. Want wanneer de Heer zegt: ‘Tenzij gij het vlees van de Zoon des mensen eet en Zijn bloed drinkt, zult gij geen leven in u hebben’, dient gij zo deel te nemen aan de Heilige Tafel, dat gij geen enkele twijfel hebt over de werkelijkheid van het Lichaam en Bloed van Christus. Want wat in het geloof wordt aangenomen, wordt in de mond opgenomen, en het is ijdel voor hen te antwoorden: ‘Verbeter’, die betwisten wat wordt aangenomen.” Paus Leo de Grote, Preek, 91:3 (vóór 461 n.Chr.).

“Het lichaam dat uit de heilige Maagd is geboren, is in werkelijkheid een lichaam verenigd met de goddelijkheid, niet dat het lichaam dat in de hemel is opgenomen, neerdaalt, maar dat het brood zelf en de wijn worden veranderd in Gods lichaam en bloed. Maar als u vraagt hoe dit gebeurt, volstaat het voor u te weten dat het door de Heilige Geest geschiedde, net zoals de Heer het vlees op Zich nam dat in Hem bestond en uit de heilige Moeder van God werd geboren door de Geest. En wij weten niets meer dan dat het Woord van God waar is en kracht geeft en almachtig is, maar de wijze waarop dit geschiedt, kan niet worden doorgrond. Maar men kan het als volgt goed uitdrukken: dat net zoals in de natuur het brood door het eten en de wijn en het water door het drinken worden veranderd in het lichaam en bloed van degene die eet en drinkt, en geen ander lichaam worden dan het vroegere, zo worden het brood op de tafel en de wijn en het water op bovennatuurlijke wijze door de aanroeping en aanwezigheid van de Heilige Geest veranderd in het lichaam en bloed van Christus, en zijn ze niet twee maar één en hetzelfde.” Johannes van Damascus, Verklaring van het orthodoxe geloof, 4:13 (743 n.Chr.).

“Daarom is het voor hen die waardig en met geloof deelnemen, tot vergeving van zonden en tot eeuwig leven en tot bescherming van ziel en lichaam; maar voor hen die onwaardig en zonder geloof deelnemen, is het tot tuchtiging en straf, net zoals ook de dood van de Heer voor hen die geloven leven en onvergankelijkheid werd tot het genieten van eeuwige zaligheid, terwijl het voor hen die niet geloven en voor de moordenaars van de Heer tot eeuwige tuchtiging en straf is. Het brood en de wijn zijn niet louter symbolen van het lichaam en bloed van Christus (God verhoede het!), maar het vergoddelijkte lichaam van de Heer zelf: want de Heer heeft gezegd: ‘Dit is Mijn lichaam’, niet: dit is een symbool van Mijn lichaam; en ‘Mijn bloed’, niet: een symbool van Mijn bloed. En bij een eerdere gelegenheid had Hij tegen de Joden gezegd: Tenzij gij het vlees van de Zoon des mensen eet en Zijn bloed drinkt, hebt gij geen leven in u. Want Mijn vlees is waarlijk spijs en Mijn bloed is waarlijk drank. En nogmaals: Wie Mij eet, zal leven.” Johannes van Damascus, Verklaring van het orthodoxe geloof, 4:13 (743 n.Chr.).

II. Het brood en de wijn worden het lichaam en bloed van Jezus

“Want wij ontvangen deze niet als gewoon brood en gewone drank; maar net zoals Jezus Christus, onze Verlosser, vlees en bloed is geworden voor onze redding, zo is ons ook geleerd dat het voedsel dat gezegend is door het gebed van Zijn woord, en waarvan ons bloed en vlees door transmutatie worden gevoed, het vlees en bloed is van die Jezus die vlees is geworden. ” Justinus de Martelaar, Eerste Verdediging, 66 (110-165 n.Chr.).

“Hij erkende de beker (die deel uitmaakt van de schepping) als zijn eigen bloed, waarmee hij ons bloed bevochtigt; en het brood (ook een deel van de schepping) bevestigde hij als zijn eigen lichaam, waarmee hij ons lichaam doet groeien.” Irenaeus, Tegen de ketterijen, V:2,2 (ca. 200 n.Chr.).

“Toen nam Hij het brood en gaf het aan Zijn discipelen, en maakte het tot Zijn eigen lichaam door te zeggen: ‘Dit is mijn lichaam’, dat wil zeggen, de afbeelding van mijn lichaam. Een afbeelding zou er echter niet kunnen zijn, tenzij er eerst een waarachtig lichaam was. Een leeg ding, of een schim, is niet in staat tot een afbeelding. Als echter (zoals Marcion zou zeggen) Hij deed alsof het brood Zijn lichaam was, omdat Hij de waarheid van lichamelijke substantie ontbeerde, dan volgt daaruit dat Hij brood voor ons moet hebben gegeven. Het zou zeer goed bijdragen aan de ondersteuning van Marcion’s theorie van een schijnlichaam, dat brood gekruisigd zou zijn! Maar waarom Zijn lichaam brood noemen, en niet liever (iets anders eetbaars, bijvoorbeeld) een meloen, die Marcion in plaats van een hart moet hebben gehad! Hij begreep niet hoe oud deze beeldspraak van het lichaam van Christus was, die Zelf via Jeremia zei: ‘Ik was als een lam of een os die naar de slachtbank wordt geleid, en ik wist niet dat zij een list tegen mij beraamden, zeggende: Laten wij de boom op Zijn brood werpen,’ wat natuurlijk betekent: het kruis op Zijn lichaam. En zo wierp Hij, zoals Hij altijd deed, licht op de oude profetieën en verklaarde Hij duidelijk genoeg wat Hij bedoelde met het brood, toen Hij het brood Zijn eigen lichaam noemde.” Tertullianus, Tegen Marcion, 40 (212 n.Chr.).

“Evenzo bevestigt Hij, wanneer Hij de beker noemt en het nieuwe testament ‘in Zijn bloed’ laat verzegelen, de werkelijkheid van Zijn lichaam. Want geen bloed kan behoren tot een lichaam dat geen lichaam van vlees is. Als er ons een lichaam zou worden getoond dat niet van vlees is, dat niet vleselijk is, zou het geen bloed bezitten. Zo krijgen we uit het bewijs van het vlees een bewijs van het lichaam, en een bewijs van het vlees uit het bewijs van het bloed. Om echter te ontdekken hoe oud het gebruik is van wijn als symbool voor bloed, slaat u Jesaja open, die vraagt: ‘Wie is dit die komt uit Edom, uit Bozor, met in rood geverfde kleren, zo glorieus in Zijn kleding, in de grootheid van Zijn macht? Waarom zijn uw kleren rood, en uw gewaad als dat van iemand die komt van het treden van de volle wijnpers? ’ De profetische Geest beschouwt de Heer alsof Hij al op weg is naar Zijn lijden, gekleed in Zijn vleselijke natuur; en aangezien Hij daarin moest lijden, verbeeldt Hij de bloedende toestand van Zijn vlees onder de metafoor van in rood geverfde kleren, alsof ze rood zijn geworden in het trap- en pletproces van de wijnpers, waaruit de arbeiders rood van het wijnsap afdalen, als mannen bevlekt met bloed. Nog veel duidelijker voorspelt het boek Genesis dit, wanneer (in de zegen van Juda, uit wiens stam Christus naar het vlees zou voortkomen) het zelfs toen al Christus afschilderde in de persoon van die aartsvader, door te zeggen: ‘Hij waste Zijn klederen in wijn, en Zijn gewaden in het bloed van druiven’ – in Zijn klederen en gewaden wees de profetie op Zijn vlees, en Zijn bloed in de wijn. Zo wijdde Hij nu Zijn bloed in wijn, die toen (door de aartsvader) het beeld van wijn gebruikte om Zijn bloed te beschrijven.” Tertullianus, Tegen Marcion, 40 (212 n.Chr.).

“Hij veranderde eens in Kana in Galilea water in wijn, verwant aan bloed, en is het dan ongeloofwaardig dat Hij wijn in bloed zou hebben veranderd?” Cyrillus van Jeruzalem, Catechetische Lezingen, XXII:4 (ca. 350 n.Chr.).

“Nu we deze dingen hebben geleerd en er volledig van overtuigd zijn dat het schijnbare brood geen brood is, hoewel het zo smaakt, maar het Lichaam van Christus; en dat de schijnbare wijn geen wijn is, hoewel de smaak dat doet vermoeden, maar het Bloed van Christus; en dat, zoals David van oudsher zong, zeggende: ‘En brood sterkt het hart van de mens, om zijn gezicht te laten stralen met olie,’ ‘sterk uw hart,’ door er geestelijk van te nemen, en ‘laat het gezicht van uw ziel stralen.’” Cyrillus van Jeruzalem, Catechetische Lezingen, XXII:8 (ca. 350 n.Chr.).

“Nadat wij ons dan door deze geestelijke hymnen hebben geheiligd, smeken wij de barmhartige God om Zijn Heilige Geest uit te storten over de gaven die voor Hem liggen; opdat Hij het brood tot het Lichaam van Christus en de wijn tot het Bloed van Christus moge maken; want al wat de Heilige Geest heeft aangeraakt, is zeker geheiligd en veranderd.” Cyrillus van Jeruzalem, Catechetische Lezingen, XXIII:7 (ca. 350 n.Chr.).

“Laten wij dan in alles God geloven en Hem in niets tegenspreken, ook al lijkt hetgeen gezegd wordt in strijd te zijn met onze gedachten en zintuigen, maar laten Zijn woord een hogere autoriteit hebben dan zowel het verstand als het gezichtsvermogen. Laten wij dit ook doen in de mysteriën, niet kijkend naar de dingen die voor ons staan, maar Zijn woorden in gedachten houdend. Want Zijn woord kan niet misleiden, maar onze zintuigen worden gemakkelijk misleid. Dat heeft nooit gefaald, maar dit gaat in de meeste dingen mis. Aangezien het woord dan zegt: ‘Dit is mijn lichaam’, laten wij zowel overtuigd zijn als geloven, en ernaar kijken met de ogen van de geest. Want Christus heeft niets zintuiglijks gegeven, maar hoewel in zintuiglijke dingen, toch alles waarneembaar door de geest… Hoevelen zeggen nu: ik zou Zijn gedaante willen zien, het merkteken, Zijn kleren, Zijn schoenen. Zie! Gij ziet Hem, gij raakt Hem aan, gij eet Hem. En gij verlangt inderdaad Zijn kleding te zien, maar Hij geeft Zichzelf aan u, niet alleen om te zien, maar ook om aan te raken en te eten en in u op te nemen.” Johannes Chrysostomos, Evangelie van Matteüs, Preek 82 (370 n.Chr.).

“Je zult zien dat de Levieten de broden en een beker wijn brengen en deze op de tafel plaatsen. Zolang de gebeden en aanroepingen nog niet zijn uitgesproken, is het slechts brood en slechts een beker. Maar wanneer de grote en wonderbaarlijke gebeden zijn opgezegd, wordt het brood het lichaam en de beker het bloed van onze Heer Jezus Christus… Wanneer de grote gebeden en heilige smeekbeden zijn opgezonden, daalt het Woord neer op het brood en de beker, en wordt het Zijn lichaam.” Athanasius, Preek tot de pasgedoopten, PG 26, 1325 (vóór 373 n.Chr.).

“Toen voegde Hij eraan toe: ‘Want Mijn Vlees is waarlijk spijs, en Mijn Bloed is [waarlijk] drank.’ Gij hoort Hem spreken over Zijn Vlees en over Zijn Bloed, gij neemt de heilige beloften waar, [die ons de verdiensten en de kracht] van de dood van de Heer overbrengen, en gij onteert Zijn Godheid. Luister naar Zijn eigen woorden: ‘Een geest heeft geen vlees en beenderen.’ Nu, telkens wanneer wij de sacramentele elementen ontvangen, die door de mysterieuze werking van het heilige gebed worden omgevormd tot het Vlees en het Bloed, ‘vertonen wij de dood van de Heer.’ Ambrose, Over het christelijk geloof, 4, 10:125 (380 n.Chr.).

“Terecht geloven wij dan ook dat nu ook het brood dat door het Woord van God is gewijd, wordt veranderd in het Lichaam van God het Woord. Want dat Lichaam was eens, bij wijze van spreken, brood, maar is gewijd door de inwoning van het Woord dat in het vlees woonde. Daarom vindt er nu een soortgelijk resultaat plaats uit dezelfde oorzaak als die waardoor het brood dat in dat Lichaam werd omgevormd, werd veranderd in een goddelijke kracht. Want zoals ook in dat geval de genade van het Woord het Lichaam heiligde, waarvan de substantie uit het brood kwam en in zekere zin zelf brood was, zo wordt ook in dit geval het brood, zoals de Apostel zegt, ‘geheiligd wordt door het Woord van God en het gebed’; niet dat het door het proces van eten overgaat in het lichaam van het Woord, maar het wordt onmiddellijk door middel van het Woord in het lichaam veranderd, zoals het Woord zelf zei: ‘Dit is Mijn Lichaam.’” Gregorius van Nyssa, De Grote Catechismus, 37 (na 383 n.Chr.).

“Aangezien ook al het vlees wordt gevoed door wat vochtig is (want zonder deze combinatie zou ons aardse deel niet blijven leven), net zoals wij het vaste deel van ons lichaam ondersteunen met voedsel dat stevig en vast is, zo vullen wij het vochtige deel aan met het verwante element; en dit wordt, wanneer het in ons is, door zijn vermogen om te worden overgedragen, veranderd in bloed, en vooral als het door de wijn het vermogen ontvangt om te worden omgezet in warmte. Aangezien dus dat God-behoudende vlees voor zijn substantie en ondersteuning ook deel had aan dit specifieke voedsel, en aangezien de God die zich openbaarde Zichzelf in de vergankelijke mensheid heeft ingegeven met dit doel, namelijk dat de mensheid door deze gemeenschap met de Godheid tegelijkertijd zou worden vergoddelijkt, is het met dit doel dat Hij, door de uitstorting van Zijn genade, Zichzelf verspreidt in elke gelovige door middel van dat vlees, waarvan de substantie afkomstig is van brood en wijn, waarbij Hij Zich vermengt met de lichamen van gelovigen, om ervoor te zorgen dat, door deze vereniging met het onsterfelijke, ook de mens deel mag hebben aan onvergankelijkheid. Hij schenkt deze gaven krachtens de zegening waardoor Hij de natuurlijke eigenschap van deze zichtbare dingen omzet in dat onsterfelijke.” Gregorius van Nyssa, De Grote Catechismus, 37 (na 383 n.Chr.).

“Misschien zult u zeggen: ‘Ik zie iets anders, hoe komt het dan dat u beweert dat ik het Lichaam van Christus ontvang?’ En dit is het punt dat wij nog moeten bewijzen. En welk bewijs zullen wij aanvoeren? Laten we bewijzen dat dit niet is wat de natuur heeft gemaakt, maar wat de zegen heeft gewijd, en dat de kracht van de zegen groter is dan die van de natuur, omdat door de zegen de natuur zelf wordt veranderd… De Heer Jezus Zelf verkondigt: ‘Dit is Mijn Lichaam.’ Vóór de zegening door de hemelse woorden wordt er gesproken over een andere natuur, na de consecratie wordt het Lichaam aangeduid. Hij Zelf spreekt over Zijn Bloed. Vóór de consecratie heeft het een andere naam, daarna wordt het Bloed genoemd. En jullie zeggen: Amen, dat wil zeggen: Het is waar. Laat het hart binnenin belijden wat de mond uitspreekt, laat de ziel voelen wat de stem zegt.” Ambrosius, Over de Mysteries, 9:50 (390-391 n.Chr.).

“‘ En werd in Zijn Eigen Handen gedragen:’ hoe ‘gedragen in Zijn Eigen Handen’? Omdat Hij, toen Hij Zijn Eigen Lichaam en Bloed aanbeval, datgene wat de gelovigen kennen in Zijn Handen nam; en Zichzelf als het ware droeg, toen Hij zei: ‘Dit is Mijn Lichaam.’” Augustinus, Over de Psalmen, 33:1, 10 (392-418 n.Chr.).

“Hij zei niet: ‘Dit is het symbool van Mijn Lichaam, en dit van Mijn Bloed,’ maar wat ons wordt voorgeschoteld, is dat het door middel van de eucharistische handeling wordt omgevormd tot Vlees en Bloed.” Theodorus van Mopsuestia, Commentaar op Matteüs 26:26 (vóór 428 n.Chr.).

“Eran.–Je hebt het onderwerp van de goddelijke mysteries op het juiste moment aangekaart, want hieruit zal ik je de verandering van het lichaam van de Heer in een andere natuur kunnen laten zien. Beantwoord nu mijn vragen.

Orth.–Ik zal antwoorden.

Eran.–Hoe noem je de gave die wordt aangeboden vóór de priesterlijke aanroeping?

Orth.–Het zou verkeerd zijn om dat openlijk te zeggen; misschien zijn er oningewijden aanwezig.

Eran.–Laat je antwoord dan raadselachtig zijn.

Orth.–Voedsel van graan van die soort.

Eran.–En hoe noemen we het andere symbool?

Orth.–Ook deze naam is algemeen en duidt op een soort drank.

Eran.–En hoe noem je deze na de consecratie?

Orth.–Het lichaam van Christus en het bloed van Christus.

Eran.–En geloof je dat je deelneemt aan het lichaam en bloed van Christus?

Orth.–Dat geloof ik.” Theodoret van Cyrus, Eranistes, 2 (451 n.Chr.).

“Geliefden, spreek deze belijdenis uit met heel uw hart en verwerp de goddeloze leugens van ketters, opdat uw vasten en aalmoezen niet besmet worden door enige besmetting met dwaling: want dan is ons offer rein en zijn onze gaven van barmhartigheid heilig, wanneer degenen die ze verrichten begrijpen wat zij doen. Want wanneer de Heer zegt: ‘tenzij gij het vlees van de Zoon des mensen eet en Zijn bloed drinkt, zult gij geen leven in u hebben’, dan dient gij zo deel te nemen aan de Heilige Tafel, dat gij geen enkele twijfel hebt over de werkelijkheid van het Lichaam en Bloed van Christus. Want dat wat in het geloof wordt aangenomen, wordt in de mond genomen, en het is ijdel voor hen te antwoorden ‘Amend’ die betwisten wat wordt aangenomen.” Paus Leo de Grote, Preek, 91:3 (vóór 461 n.Chr.).

“Het lichaam dat uit de heilige Maagd is geboren, is in waarheid een lichaam verenigd met de goddelijkheid, niet dat het lichaam dat in de hemelen is opgenomen, neerdaalt, maar dat het brood zelf en de wijn worden veranderd in Gods lichaam en bloed. Maar als u vraagt hoe dit gebeurt, volstaat het voor u te weten dat het door de Heilige Geest geschiedde, net zoals de Heer het vlees op Zich nam dat in Hem bestond en uit de heilige Moeder van God geboren werd door de Geest. En wij weten niets meer dan dat het Woord van God waar is en kracht geeft en almachtig is, maar de wijze waarop dit geschiedt, kan niet worden doorgrond. Maar men kan het als volgt goed verwoorden: net zoals in de natuur het brood door het eten en de wijn en het water door het drinken worden veranderd in het lichaam en bloed van degene die eet en drinkt, en geen ander lichaam worden dan het vroegere, zo worden het brood van de tafel en de wijn en het water op bovennatuurlijke wijze door de aanroeping en aanwezigheid van de Heilige Geest veranderd in het lichaam en bloed van Christus, en zijn ze niet twee maar één en hetzelfde.” Johannes van Damascus, Verklaring van het orthodoxe geloof, 4:13 (743 n.Chr.).

“Daarom is het voor hen die waardig en met geloof deelnemen, tot vergeving van zonden en tot eeuwig leven en tot bescherming van ziel en lichaam; maar voor hen die onwaardig en zonder geloof deelnemen, is het tot tuchtiging en straf, net zoals ook de dood van de Heer voor hen die geloven leven en onvergankelijkheid werd tot het genieten van eeuwige zaligheid, terwijl het voor hen die niet geloven en voor de moordenaars van de Heer tot eeuwige tuchtiging en straf is. Het brood en de wijn zijn niet louter symbolen van het lichaam en bloed van Christus (God verhoede het!), maar het vergoddelijkte lichaam van de Heer zelf: want de Heer heeft gezegd: ‘Dit is Mijn lichaam,’ niet: dit is een beeld van Mijn lichaam; en ‘Mijn bloed,’ niet: een beeld van Mijn bloed. En bij een eerdere gelegenheid had Hij tegen de Joden gezegd: Tenzij gij het vlees van de Zoon des mensen eet en Zijn bloed drinkt, hebt gij geen leven in u. Want Mijn vlees is waarlijk spijs en Mijn bloed is waarlijk drank. En nogmaals: ‘Wie Mij eet, zal leven.’ Johannes van Damascus, Verklaring van het orthodoxe geloof, 4:13 (743 n.Chr.).